آيين نامه بهداشت محيط مدارس

مقدمه :

ايمني و بهداشت محيط مدرسه که در فصل چهارم آيين نامه اجرايي مدارس به آن توجه شده ، از صول اوليه بهداشت مدارس است. بدون شك يكي از مؤلفه هايي که در آموزش و پرورش کودکان تأثير اجتناب ناپذير دارد محيط مادي و فيزيكي حاکم برمدرسه است. محيط مدارس بايد به گونه اي باشد تا از هر لحاظ به نيازهاي جسمي ، رواني و اجتماعي دانش آموزان پاسخ دهد. در آموزش و پرورش نوين فضاي فيزيكي به عنوان يك عامل زنده و پويا در انجام فعاليتهاي آموزشي و تربيتي دانش آموزان تلقي مي گردد. چنانچه در مدرسه آب سالم ، سرويسهاي بهداشتي ، فضاي کافي ، تجهيزات و وسايل مناسب و استاندارد ، سيستم صحيح جمع آوري زباله و فاضلاب وجود نداشته باشد و به طور کلي آسايش محيطي فراهم نشود، به طور قطع تلاشهاي آموزشي و پرورشي معلمان و مربيان بازدهي مطلوب نخواهد داشت. در اين راستا اين آيين نامه جهت ايجاد هماهنگي و برخورداري مدارس از استانداردهاي موجود به منظور ايجاد فضاي فيزيكي مناسب براي تعليم و تربيت نسلي پويا تهيه گرديده است.

آيين نامه بهداشت محيط مدارس

ماده ١: محلي که براي احداث مدرسه بايد در نظر گرفته شود: بايد در فاصله و موقعيت مناسبي نسبت به مراکز جمعيتي و نواحي مسكوني و آموزشي ديده در مالكيت آموزش و پرورش و داخل محدوده شهري يا روستا قرار داشته، و امكان دسترسي به تأسيساتي مانند آب ، برق ، تلفن و گاز داشته باشد. و براساس مطالعات اقليمي منطقه در هنگام احداث ساختمان مدرسه ، رعايت نکات زير ضروری است : با توجه به تعيين جهت وزش باد ، زمين انتخابي نبايد در مسير و مجاورت عوامل آلودگي زا مانند کارخانجات صنعتي ، شيميايي ، محلهاي دفن زباله ، فاضلاب شهري ، دامداري ، مرغداري ، دباغ خانه ها ، کشتارگاهها ، کوره هاي آجرپزي ، محل انباشت کود و ساير مراکزي که به نحوي ممكن است ايجاد دود ، بو و گرد و غبار نمايد قرار داشته باشد. بايد دقت شود تا محل احداث مدرسه در جوار بيمارستان، تيمارستان ، گورستان، زندان ، خطوط راه آهن، بزرگراهها ، فرودگاهها قرار نداشته و خارج از حريم کابلهاي فشار قوي برق (هوايي يا زميني) خطوط اصلي و فرعي گاز رساني ، پستهاي زميني فشار قوي ، پمپ بنزين ، محل عرضه و فروش آپسولهاي گاز ، انبارهاي مواد محترقه ، منفجره ، ترکيبات شيميايي مانند: کاغذ ، لاستيك ، چوب ، الياف بافت و غيره بوده و در مسير حوزه هاي آبريز فرعي و اصلي رودخانه قرار نداشته باشد.

تبصره ١: در صورتيكه احداث مدرسه در نزديك محيطهاي ذکر شده در ماده ١ اجتناب ناپذير و اجباري باشد ، بايد حداقل ٥٠٠متر با مراکز فوق فاصله داشته باشد.

تبصره ٢: در صورتی که ابتدا مدرسه احداث شده باشد ساير مراکز بايد فاصله مناسب (حداقل ٥٠٠ متر) تا مدرسه را رعايت نمايند.

: ماده ٢

معيار محاسبه مساحت زمين مورد نياز به منظور احداث مدرسه ، تعداد دانش آموزاني خواهد بود که در آن مدرسه به تحصيل اشتغال خواهند داشت و متناسب با دوره هاي ابتدايي ، راهنمايي و متوسطه و بر اساس سرانه بنا و محوطه با اخذ نظرات معاونت تربيت بدني و تندرستي به لحاظ زمينهاي ورزشي مورد نياز و نيز فضاهاي بهداشتي به ازا ء هر دانش آموز طبق ضوابط و معيارهاي طراحي فضاهاي آموزشي و پرورشي سازمان نوسازي ، توسعه و تجهيز مدارس و استاندارد ملی ٢٠٨٦ مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتی ايران خواهد بود.

تبصره ١ : براي احداث مدارس فني حرفه اي ، مدارس شبانه روزي و مدارس کار و دانش حسب مورد، علاوه بر زمين اشاره شده در ماده ٢ اين آيين نامه بايد زمين کافي جهت احداث کارگاه ، آزمايشگاه اختصاصي ، فضاهاي ورزشي ، خوابگاه ، سالن غذاخوري ، آشپزخانه و انبار در نظر گرفته شود.

تبصره ٢ : تعداد طبقات مدارس براي دوره هاي ابتدايي و راهنمايي حتي الامكان دو طبقه و در صورت ضرورت حداکثر سه طبقه و براي دبيرستانها و هنرستانهاي فني و حرفه اي و کار و دانش حداکثر چهار طبقه مجاز است.

تبصره ٣ : ضوابط احداث خوابگاه ، سالن غذاخوري ، آشپزخانه ، انبار ، سردخانه ، بوفه ، حمام ، سرويسهاي بهداشتي و … بر اساس آئين نامه ماده ١٣ قانون مواد خوراکی ، آشاميدني ، آرايشي و بهداشتي و ضوابط و معيارهای طراحی فضاهای آموزشی و پرورشی سازمان نوسازي ، توسعه و تجهيز مدارس کشور رعايت گردد. تبصره ٤: آئين کار مکان يابی و ساختمان ، تجهيزات و بهداشت بوفه مدارس می بايست با استاندارد ٤٠٧٢ مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتی ايران مطابقت داشته باشد.

: ماده ٣

لازم است نقشه هاي ساختماني مدارس و ساير فضاهاي مرتبط در مقاطع مختلف تحصيلی با معيارهاي بهداشتي بر اساس استانداردهاي موجود در ضوابط طراحي فضاها (مربوط به سازمان نوسازي ، توسعه و تجهيز مدارس آشور و بند ٧ استاندارد ملی ايران شماره ٢٠٨٦ مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتی ايران ) طراحی شود.

تبصره : هر گونه اصلاحات، تعويض محل و توسعه ساختمان مشمول ماده ٣ اين آئين نامه خواهد بود.

: ماده ٤

ديوارهاي کلاسها بايد کاملاً خشك ، بدون درز ، صاف و حداقل تا ارتفاع کف پنجره ها از سنگ مناسب استفاده شده و بقيه سطح ديوار مطابق با جدول رنگ فضاهاي آموزش و جداول نازك کاري رنگ آميزي گردد. و تمهيدات لازم جهت جلوگيري از انتقال صوت به کلاس مجاور انجام شود.

: ماده ٥

کف کلاسها ، راهروها و پله ها بايد مقاوم و مسطح و قابل شستشو بوده و لغزنده نباشد.

: ماده ٦

سقف کلاسها بايد صاف ، بدون درز و شكاف و به رنگ روشن باشد.

: ماده ٧

تابلو کلاس درس بايد در محلی مناسب که نور کافي به آن ميرسد قرار داشته و در معرض ديد کامل دانش آموزان و به رنگ سبز مناسب و غير براق باشد تا از ايجاد خيرگي بر اثر بازتاب نور جلوگيري گردد. فاصله تابلو کلاس درس از اولين رديف دانش آموز ۱ متر مربع سطح در نظر گرفته شود. / ٢ متر کمتر نباشد.

 ماده ٨: براي هر نفر دانش آموز در کلاس حداقل بايد ٢٥ / آموزان ٢٠ حداکثر ابعاد قابل قبول براي کلاس درس ٨ متر طول و ٧ متر عرض مي باشد. ارتفاع سقف کلاس نبايد از ٣ متر کمتر باشد.

: ماده ٩

ضوابط ارگونومي (مناسبات فيزيكي بدن)براي دانش آموزان دوره هاي مختلف تحصيلي بايد بر اساس معيارها و ضوابط طراحي سازمان نوسازي مدارس و مرکز سلامت محيط و کار و بند ٦ استاندارد ملی ايران شماره ٢٠٨٦ مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتی ايران ، در ساخت تجهيزات ، منطبق باشد.

: ماده ١٠

پله هاي مشرف به پرتگاه در مدارس بايد لغزنده نبوده و به نرده مناسب مجهز باشد.

: ماده ١١

١ متر باشد. / حداکثر ارتفاده پله در مدرسه ١٨ سانتيمتر و حداقل عرض آن ٣٠ سانتي متر و طول آن حداقل ٣٠

: ماده ١٢

نقشه مدارس استثنايي، طبق ضوابط و استانداردهاي موجود براي معلولين بوده و کلاسها در طبقه همكف در نظر گرفته شود.

: ماده ١٣

در و پنجره هاي مشرف به فضاي خارج ، براي جلوگيري از ورود حشرات بايد به توري سيمی مناسب مجهز باشند. و پنجره هاي طبقات فوقاني مشرف به پرتگاه علاوه بر مورد فوق داراي نرده محافظ يا آتيبه ثابت باشد. (از جام شيشه بزرگ استفاده نشود.)

: ماده ١٤

کلاس دانش آموزان خردسال بايد در طبقات پايين تر ساختمان قرار گيرد.

: ماده ١٥

ايجاد هر گونه بالكن و تراس مرتبط با کلاس ممنوع است.

: ماده ١٦

سالن اجتماعات ، کارگاه ، آزمايشگاه ، مكانهاي ورزشي و اتاقهاي عمومي در نقشه ساختماني مدرسه طوري منظور شود ، که مزاحمتي براي آلاسهاي درس بوجود نياورد.

: ماده ١٧

در مدارس شبانه روزي مساحت اتاق خواب بايد مطابق استانداردهاي طراحي فضاي سازمان نوسازي ، توسعه و تجهيز مدارس و مرکز سلامت محيط و کار ، براي هر اتاق خواب حدود ٤٠ متر مربع با ٤ تخت دو طبقه به ظرفيت ٨ نفر باشد (براي هر نفر ٥ متر مربع سطح در نظر گرفته شود.)

تبصره : حداکثر تعداد افراد در هر اتاق عمومي نبايستي بيش از ٨ تخت باشد.

: ماده ١٨

کف آزمايشگاه و سطح ميزهاي آن بايد قابل شستشو و نسبت به حرارت و مواد شيميايي و غيره مقاوم باشد.

: ماده ١٩

آب مورد مصرف بايد با استاندارد ملی ١٠٥٣ و ١٠١١ مؤسسه استاندارد و تحقيقات صنعتی ايران مطابقت داشته باشد.

تبصره ١ : در روستاهايي که آب لوله کشي دارند بايد مدرسه به شبكه آب روستا متصل شود.

تبصره ٢ : در مدارسي که از آب لوله آشي برخوردار نيستند و يا با قطع آب شبكه مواجه مي باشند، لازم است با استفاده از منبع آب بهداشتي ، ذخيره آب مورد نياز شرب و ساير مصارف بهداشتي با رعايت ضوابط و براي هر دانش آموز حداقل ١٥ ليتر در روز تأمين گردد. ضمناً براي مدارس شبانه روزي حداقل ميزان آب مصرفي يكصد ليتر براي هر نفر در نظر گرفته شود.

تبصره ٣ : آبخوري عمومي آموزشگاه بايد داراي شرايط زير باشد: الف - کف محوطه آبخوري قابل شستشو ودارای شيب کافي

و مناسب به طرف مجراي فاضلاب باشد. ب - ديوار لبه آبخوري بايستي از جنس قابل شستشو (نظير آاشي) بوده و داراي شيب مناسب بطرف مجراي فاضلاب باشد. ج - ديوار اطراف آبخوري از جنس قابل شستشو (نظير کاشي ، سراميك ، سنگ و …) باشد. د - آبخوري عمومي دانش آموزان بايد با شيرهاي مناسب با آب سردآن مجهز گردد و حداقل براي هر کلاس ٤٥ نفر ۷۵ - يك شير آبخوري پيش بيني شود. ارتفاع شير آن متناسب با سن دانش آموزان در دوره هاي مختلف تحصيلي ( ١٠٠سانتيمتر) از سطح زمين باشد. ه – آبخوري بايد خارج از سرويسهاي بهداشتي و با رعايت شرايط بهداشتي و با فاصله حداقل ١٥ متر احداث گردد.

: ماده ٢٠

تعداد توالتها در مدرسه به ازاء هر ٤٠ نفر حداقل يك چشمه توالت و هر ٦٠ نفر يك دستشويي در نظر گرفته شود.

تبصره ١ : مشخصات بهداشتي توالتها و دستشوئيها از نظر طراحي و اجرا مطابق با موارد مندرج در ماده ٢ اين آيين نامه باشد.٦٠ سانتيمتر از سطح زمين)

- تبصره ٢ : ارتفاع دستشوئيها متناسب با سن دانش آموزان در دوره هاي مختلف تحصيلي ( ٧٥

باشد. تبصره ٣ : استفاده از صابون مايع در دستشوئيها ضروري بوده آه بهتر است توسط مخزن ثابت صابون مايع و لوله آشي روي دستشوئيها انجام شود.

: ماده ٢١

نحوه دفع فاضلاب بايستي براساس استانداردهاي موجودازنظربهداشتي طراحي و اجرا شود.

تبصره ١ : مناطقي آه سيستم دفع فاضلاب (اگو) ندارند، دفع فاضلاب به چاههاي جاذب و يا سپتيك تانك طبق اصول بهداشتي انجام گرفته و طرح آن بايستي طبق ضوابط و معيارهای طراحی فضای آموزشی و پرورشی سازمان نوسازي ، توسعه و تجهيز مدارس آشور تهيه و اجراء گردد.

تبصره ٢ : حجم سپتيك تانك با چاه فاضلاب بر اساس طراحي پروژه از نظر معماري با توجه به ظرفيت مدرسه محاسبه و تعيين مي گردد.

: ماده ٢٢

کلاسها بايد حتي الامكان طوري ساخته شوند که از نور طبيعي استفاده نمايند، ترجيحاً پنجره ها در سمت چپ دانش آموزان تعبيه شود و سطح آنها حدود يك پنجم مساحت کلاس باشد.

تبصره ١ : در مورد کلاسهاي شبانه و يا کلاسهايي که اجباراً از نور مصنوعي استفاده مي نمايند شدت روشنايي بايستي برابر ٣٠٠ لوآس بوده و نحوه تابش طوري باشد که ايجاد خيرگي در دانش آموزان ننمايد. ميزان نور راهروها بايستي برابر - ٥٠٠ ۵۰  لوآس در نظر گرفته شود. - ١٠٠ لوآس و براي رختكن ، توالتها و دستشوئيها حداقل ١٠٠ – ١٥٠تبصره ٢ : شدت روشنايي براي کارگاههاي فني و حرفه اي در مدارس و آزمايشگاهها مطابق با معيارهای بهداشت کار موضوع ماده ٨ قانون کار جمهوری اسلامی ايران رعايت شود.

: ماده ٢٣

٥۰ درصد مي باشد. – ١٨ درجه سانتي گراد و رطوبت ٦٠ - درجه حرارت مناسب جهت کلاسها بين ٢١

تبصره : در مورد تأمين گرماي آلاسها بايد ضوابط زير رعايت شود: وسايل گرمايشي بخصوص بخاريهاي گازي مدارس بايد

استاندارد بوده و گازهاي حاصل از سوخت دستگاههاي مولد حرارت به خارج از آلاس هدايت شود تا حداقل اکسيژن را براي سوخت آامل مصرف آند. خطر آتش سوزي وجود نداشته باشد و فضاي کلاس را بطور يكنواخت گرم نمايد. (نكات ايمني بطور کامل رعايت گردد)

: ماده ٢٤

کلیه مراکز آموزشي مشمول اين آيين نامه بايد مجهز به وسايل اعلام و اطفاء حريق بوده و از نظر طراحي بايستي پيش بيني هاي لازم جهت تأمين راههاي ورودي و خروجي اضطراري با توجه به ظرفيت مدرسه و تعداد طبقات به عمل آيد. اين راهها بايستي با علائم ويژه و با رنگ سبز مشخص گردد تا محل فرار اضطراري مشخص گردند.

تبصره ١: حداقل دو راه فرار براي مواقع اضطراري که از هر نقطه داخل ساختمان قابل رؤيت باشد لازم است و بايستی امکان تخلطه ساکنين در کوتاهترين زمان ميسر گردد و اجزاء سازه ای مسيرهای فرار در مقابل حريق مقاوم باشد.

: ماده ٢٥

کليه کلاسها ، راهروها ، قسمتهاي اداري ، خوابگاه ، ناهارخوري ، آشپزخانه ، توالت و دستشوئي ، محوطه ، سالن ورزشي ، کارگاه و آزمايشگاه بايد داراي زباله دان بهداشتي درب دار ، ضد زنگ با ظرفيت و تعداد مناسب باشند و روزانه تخليه و به موقع شستشو و تميز گردند.

: ماده ٢٦

وجود هر گونه حوض و حوضچه در محوطه مدارس ممنوع است.

: ماده ٢٧

ديوارها وکف کارگاه و آزمايشگاه بايستي از جنس مقاوم و قابل شستشو (کاشي ، سراميك ، موزاييك و …) باشد و کف لغزنده نبوده و داراي شيب مناسب به طرف آف شوي باشد.

تبصره ١ : آزمايشگاه و کارگاه بايستي مجهز به دستشويي و صابون مايع باشد.

تبصره ٢ : آزمايشگاه و کارگاه بايد داراي دستگاه تهويه متناسب با حجم سالن جهت تهويه هوا باشد.

تبصره ٣ : دستورالعمل ايمني کار در آزمايشگاه و کارگاه مطابق با ماده ٨٥ و تبصره ١ ماده ٩٦ قانون کار جمهوری اسلامی ايران و دستورالعمل ايمنی کار در آزمايشگاه و کارگاه حسب مورد تهيه و در محل مناسب و قابل رؤيت نصب گردد.

: ماده ٢٨

هر مدرسه بايستي داراي اتاق خدمات بهداشتي مجهز به تجهيزات کامل جهت انجام فعاليتهاي بهداشتي تغذيه اي (معاينات بهداشتي درماني دانش آموزان شامل بيماريابي ، بينايي سنجي ، شنوايي سنجي و پايش رشد - آموزش بهداشت و تغذيه به کارکنان و دانش آموزان - کمك هاي اوليه در مواقع بروز حادثه و …) باشد.

: ماده ٢٩

براي هر ١٥ مدرسه همجوار ، يك مدرسه که مرکزيت دارد بعنوان مدرسه پايگاه سلامت دانش آموز در نظر گرفته شود. در مدرسه پايگاه سلامت، فضايي به مساحت حداقل ٣٠ متر مربع (شامل سه اتاق) جهت انجام معاينات تخصصي دانش آموزان با کليه لوازم و تجهيزات مورد نياز اختصاص داده شود.

تبصره : از درمانگاههاي دانش آموزي يا فرهنگيان و مراکز بهداشتي درماني نيز مي توان به عنوان پايگاههاي سلامت براي مدارس همجوار استفاده آرد.

: ماده ٣٠

 در هر مدرسه بايد به ازاء هر دانش آموز ۵۰ متر مربع فضاي سبز در نظر گرفته شود. /

: ماده ٣١

به منظور جلوگيري از ايجاد گرد و غبار در محيط مدرسه ، محوطه مدرسه بايد با آسفالت يا بتون کف و نظاير آن مفروش گردد.

: ماده ٣٢

دبستان، دبستان ، مدرسه راهنمايي ، دبيرستان و مراکز پيش دانشگاهی و مدارس فني ¬ کليه مراکز آموزشی اعم از پيش و حرفه اي و کار و دانش مرتبط با آموزش و پرورش و امثال آن مشمول اين آيين نامه مي باشند.

: ماده ٣٣

اخذ صلاحيت بهداشتی جهت احداث و تأسيس مدرسه طبق قانون ماده ١٣ مواد خوردنی، آشاميدنی، آرايشی و بهداشتی از الاجرا است. ¬ سوی مرکز سلامت محيط و کار وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی لازم اين آيين نامه در ٣٣ ماده و ٢٥ تبصره در تاريخ به تأييد وزراي آموزش و پرورش و بهداشت ، درمان و آموزش پزشكی و رياست سازمان مديريت و برنامه ريزی کشور رسيد و اجراي آن توسط واحدهاي ذيربط آموزش و پرورش و نظارت بر حسن اجراي آن بر عهده واحدهاي بهداشتي آموزش و پرروش و وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكي است.

مرتضي حاجي حميدرضا برادران شرکاء دکتر مسعود پزشكيان

وزير آموزش و پرورش رئيس سازمان مديريت و برنامه ريزی کشور وزير بهداشت، درمان وآموزش پزشكي